Druga odsłona rewolucji

Od 1 lipca 2017 r. w całym kraju obowiązują nowe, ujednolicone zasady segregacji odpadów komunalnych. Do osobnych pojemników lub worków trafią papier, szkło, metale i tworzywa sztuczne oraz bioodpady. Tę rewolucję odczuje środowisko i gospodarka, bo odpady to wcale nie bezużyteczne śmieci, lecz cenny i proekologiczny surowiec.

Niebieski pojemnik – papier, zielony – szkło kolorowe, biały – szkło bezbarwne (lub jeden wspólny zielony kontener do szkła), żółty – metale i tworzywa sztuczne, brązowy – odpady ulegające biodegradacji. Różne kolory, różne odpady, ale zasady takie same w całej Polsce. Na poziomie jednostkowym ujednolicone kolorowe pojemniki znacznie ułatwią codzienne decyzje „gdzie to wyrzucić”, bo z czasem staną się one automatyczne. Na poziomie społecznym to działanie ze wszech miar korzystne dla środowiska i gospodarki.

 

Wspólny system segregacji odpadów od 1 lipca 2017 roku: niebieski pojemnik – papier, zielony – szkło kolorowe, żółty – metale i tworzywa sztuczne, brązowy – odpady ulegające biodegradacji

 

Nowe zasady, lepsze statystyki

Nowe zasady segregacji odpadów komunalnych wprowadziło rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 29 grudnia 2016 r. w sprawie szczegółowego sposobu selektywnego zbierania wybranych frakcji odpadów. Zgodnie z jego zapisami zbierane do osobnych pojemników o określonych kolorach będą frakcje: papier, szkło, metale, tworzywa sztuczne, odpady ulegające biodegradacji. Tymczasem do końca 2017 r. każda gmina musi oznakować pojemniki używane przed wejściem w życie rozporządzenia odpowiednimi napisami – „Papier”, „Szkło” (lub „Szkło bezbarwne” i „Szkło kolorowe”), „Metale i tworzywa sztuczne”, „Bio”. Ze względu na konieczność wygaszania obowiązujących umów z firmami odbierającymi odpady ministerstwo wprowadziło okres przejściowy. Sama wymiana pojemników na nowe, zgodne z obowiązującymi przepisami, ma potrwać maksymalnie do 30 czerwca 2022 r.

Kluczowym powodem wprowadzenia nowych regulacji są mizerne statystyki recyklingowe. Zgodnie z unijnymi regulacjami Polska musi uzyskać 50-procentowy poziom recyklingu odpadów komunalnych. Obecnie wykorzystujemy wtórnie jedynie nieco ponad ¼ składowanych śmieci – dokładnie 26% odpadów komunalnych dostaje „drugie życie”. Nieosiągnięcie 50% poziomu odzysku odpadów będzie skutkowało nałożeniem na Polskę wysokich kar finansowych i groziło utratą unijnych funduszy na gospodarkę odpadami. A to w dużej mierze dzięki unijnemu wsparciu gminy mają środki na inwestycje ułatwiające selektywną zbiórkę odpadów.

Drugie życie odpadów

Niezależnie od wymogów unijnych uporządkowanie polityki odpadami przynosi ogromne korzyści środowisku i jednocześnie gospodarce. Te dwie kwestie w tym przypadku zazębiają się. Składowanie to najgorszy sposób postępowania z naszymi codziennymi śmieciami. Wysypiska to nie tylko psujące krajobraz wielkie góry śmieci, ale też dewastacja gruntów i wód. Stąd też gospodarka odpadami odchodzi od składowania ich na rzecz przetwarzania w surowiec wtórny. Pierwszym etapem tego procesu – oprócz zminimalizowania ilości odpadów – jest właśnie selektywna zbiórka ułatwiająca ich odzyskiwanie. Takie myślenie wpisuje się w tzw. gospodarkę o obiegu zamkniętym (GOZ), czyli koncepcję, zgodnie z którą cykl życia produktu domyka się: począwszy od zaprojektowania, przez produkcję, konsumpcję, po zbieranie odpadów i ich ponowne zagospodarowanie. To odejście od myślenia linearnego, gdzie produkt po wykorzystaniu zostaje przysłowiowym bezużytecznym śmieciem, a wysypisko jest ostatnim, końcowym etapem jego cyklu „życia”.

Polska ma ambicję przekierować gospodarowanie odpadami na nowe tory. Ministerstwo Środowiska, przy finansowym wsparciu Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, przygotowało „Pilotażowy program priorytetowy GOZ”. Gminy biorące udział w projekcie mają pomóc wypracować wzorce i dobre praktyki w tym obszarze. Przerób odpadów to ulga dla środowiska i wymierny zysk. Dzięki spójnemu systemowi segregacji rynek pozyskania surowca znacznie się zwiększy. Odczują to również obywatele, bo segregacja odpadów na dużą skalę oznacza mniejsze opłaty za odbiór śmieci.

 

Hierarchia postępowania z odpadami

Hierarchia postępowania z odpadami to zaplanowany wielostopniowy system, którego celem jest zmniejszenie ilości odpadów na składowiskach. W uproszczeniu jest to postępowanie z odpadami w odpowiedniej kolejności:

  1. Tak zaplanuj swoje działania, aby produkować jak najmniej odpadów. Kupuj produkty z jak najmniejszą liczbą opakowań, stosuj opakowania wielokrotnego użytku. Zamiast kupować baterie, wybieraj akumulatory umożliwiające ich wielokrotne ładowanie. Pożycz lub wynajmij sprzęt, który używasz okazjonalnie, zredukuj ilość zużywanego papieru, rób wydruki dwustronne. Ubrania i buty, w których już nie chodzisz, a które nadają się jeszcze do użytku, możesz oddać innym potrzebującym. Tak jak dzieje się to z używanymi ubraniami dla dzieci. Sprzęt oraz urządzenia gospodarstwa domowego, które są jeszcze sprawne (meble, kuchenki, żelazka, czajniki) też mogą znaleźć swoich nowych właścicieli.
  2. Odpady, których powstaniu nie udało się zapobiec, poddaj odzyskowi. Zastanów się, czy rzeczy, które przestały pełnić swoje funkcje mogą zostać jeszcze wykorzystane w inny sposób. Segreguj odpady.
  3. Jeśli nie znajdziesz sposobu wykorzystania powstałych odpadów w swoim otoczeniu, przygotuj je do ponownego użycia przez inne osoby. Szkło, papier, plastik, metal, organiczne materiały biodegradowalne to pełnowartościowy surowiec, z których ktoś może wytworzyć nowe produkty.
  4. Twoje odpady mogą zostać poddane recyklingowi. Jeśli zostaną przez Ciebie posegregowane, łatwiej będzie to zrobić. Biorąc pod uwagę specyfikę obróbki, możemy wyróżnić recykling:
    • termiczny – polega na pozyskiwaniu energii w procesie spalania odpadów
    • materiałowy – to odzyskiwanie tworzyw z odpadów oraz ich powtórne przetwarzanie
    • organiczny – odpady podlegają obróbce tlenowej lub beztlenowej w warunkach kontrolowanych przy użyciu mikroorganizmów, a produktem końcowym może być materia organiczna lub metan
    • chemiczny – pozyskane odpady przetwarzane są na produkty o innych właściwościach fizyczno-chemicznych
    • surowcowy – polega na przetworzeniu odpadów do postaci pierwotnej, czyli tej, z której zostały wytworzone.
  5. Odpady, których poddanie odzyskowi nie było możliwe, jesteś zobowiązany unieszkodliwić.
  6. Składowane powinny być wyłącznie te odpady, których unieszkodliwienie w inny sposób było niemożliwe.

 

Regionalny plan na odpady

Gospodarka odpadami wymaga spójnych działań na wszystkich poziomach – począwszy od segregowania śmieci w naszych domach, a skończywszy na działaniach o zasięgu europejskim. Wiele do zrobienia jest również na poziomie regionalnym. Na Pomorzu Zachodnim narzędziem wdrażania nowych rozwiązań jest „Plan Gospodarki Odpadami dla Województwa Zachodniopomorskiego na lata 2016-2022 z uwzględnieniem perspektywy na lata 2023-2028”. Dokument wytycza kierunki racjonalnej gospodarki odpadami, zgodnie z prawem krajowym i unijnym, m.in. Strategią Bezpieczeństwo Energetyczne i Środowisko oraz Krajowym Planem Gospodarki Odpadami. Na poziomie wojewódzkim III oś priorytetowa „Ochrona środowiska i adaptacja do zmian klimatu” w RPOWZ 2014-2020 wskazuje na znaczenie kompleksowych działań dotyczących gospodarki odpadami, gospodarki wodnej oraz systemu zapobiegania zagrożeniom wynikającym ze zmian klimatu. Tylko synergiczne działania mogą przynieść zadowalające i trwałe efekty w tej materii.

Na Pomorzu Zachodnim stan uporządkowania gospodarki odpadami komunalnymi jest relatywnie dobry, choć zróżnicowany geograficznie. Inaczej radzą sobie duże i średnie miasta, inaczej miejscowości turystyczne. Jeszcze inaczej jest na terenach wiejskich, gdzie wytwarza się mniej śmieci.

Mariusz Adamski, dyrektor Wydziału Ochrony Środowiska w UMWZ w Szczecinie: Na terenie województwa zachodniopomorskiego funkcjonują Punkty Selektywnego Zbierania Odpadów Komunalnych (PSZOK). W 2016 r. było ich 110. Podkreślić należy, że aż 96 ze 114 gmin naszego województwa utworzyło co najmniej jeden PSZOK. W samym 2016 r. łączna masa odpadów komunalnych (papieru, metali, tworzyw sztucznych i szkła) wyniosła ponad 607 tys. ton, z czego prawie 100 tys. ton zostało poddanych recyklingowi, ponownie wykorzystanych lub odzyskanych innymi metodami. Jedynie 2 z 114 gmin województwa nie osiągnęły wymaganego poziomu recyklingu, tj. 18% określonych w rozporządzeniu Ministra Środowiska z 14 grudnia 2016 r. w sprawie poziomów recyklingu; pozostałe tę normę spełniają.

„Plan Gospodarki Odpadami dla Województwa Zachodniopomorskiego na lata 2016-2022 z uwzględnieniem perspektywy na lata 2023-2028” wytycza kilka najważniejszych kierunków działania na najbliższą przyszłość:

  • utrzymanie tendencji oddzielenia wzrostu ilości wytwarzanych odpadów od wzrostu gospodarczego kraju wyrażanego w PKB
  • zwiększenie udziału odzysku, w szczególności recyklingu frakcji szkła, metali i tworzyw sztucznych, papieru i tektury, jak również odzysku energii z odpadów zgodnego z wymogami ochrony środowiska
  • zmniejszenie ilości odpadów kierowanych na składowiska
  • wyeliminowanie praktyk nielegalnego składowania śmieci.

Działania te wymagają wielkich nakładów inwestycyjnych, związanych chociażby z wdrożeniem technologii przetwarzania odpadów. To też praca u podstaw – nieustanne edukowanie społeczeństwa na temat właściwego gospodarowania odpadami komunalnymi. Z pomocą przychodzą fundusze unijne. W perspektywie 2007-2013 dzięki środkom z RPOWZ udało się zrealizować dziesiątki inwestycji, m.in. budowę Ekoportu w Szczecinie przy ul. Górnej czy modernizację Zakładu Gospodarki Odpadami w Wardyniu Górnym.

Olgierd Kustosz, wiceprzewodniczący Komisji Gospodarki, Infrastruktury i Ochrony Środowiska: Zmienia się nasze podejście do gospodarowania odpadami, ale nie w takim tempie, jakiego byśmy sobie wszyscy życzyli. Niestety, wciąż jest bardzo dużo do zrobienia, np. w kwestii efektywności zbierania odpadów. Wiele do życzenia sprawiają też pozostałości po przetwarzaniu zmieszanych odpadów, które dziś trafiają na składowiska. W przyszłości sortowanie zostanie zastąpione przez doczyszczanie odpadów. Osobiście najbardziej mnie jednak boli używanie śmieci do palenia w piecach i ich nielegalne wyrzucanie na dzikie składowiska. Gminy niedostatecznie wykorzystują posiadane uprawnienia do kontrolowania tych niedozwolonych praktyk.

Ekoporty, czyli jak poradzić sobie z morzem śmieci

Ustawa z 13 września 1996 r. nakłada na samorządy obowiązek utrzymania czystości i porządku m.in. poprzez tworzenie miejsc, gdzie mieszkańcy mogą wyrzucać śmieci posegregowane według kategorii. To tzw. Punkty Selektywnego Zbierania Odpadów Komunalnych (PSZOK). Gmina Miasto Szczecin od samego początku funkcjonowania systemu gospodarki odpadami wprowadziła zasadę selektywnego ich zbierania. W specjalnie wydzielonych na terenie miasta PSZOK-ach, zwanych tu ekoportami, mieszkańcy mogą bezpłatnie zostawić: baterie, akumulatory, świetlówki, przeterminowane lekarstwa, opony, zużyte urządzenia elektryczne i elektroniczne, farby, chemikalia, makulaturę, szkło, folię i plastikowe opakowania. Można również oddać odpady tekstylne (w tym stare dywany i wykładziny), tonery do drukarek i kopiarek, nośniki danych. Stąd też obowiązujące od lipca br. nowe zalecenia selektywnego zbierania odpadów komunalnych pokrywają się znacząco z zasadami, które już obowiązują w stolicy Pomorza Zachodniego. Kolorystyka stosowanych pojemników i worków do segregacji jest identyczna z zalecaną przez resort środowiska. Dzięki temu miasto uniknie kosztownej wymiany. Różnic pomiędzy nowymi ogólnopolskimi zasadami a systemem gminnym nie jest wiele. Nowością jest np. zbiórka bioodpadów. Do tej pory w ekoportach można było zostawiać tylko odpady zielone (gałęzie, trawa, liście), a teraz zbierane będą wszystkie odpady ulegające biodegradacji, czyli także odpady spożywcze czy kuchenne resztki.

 

Ekoport w Szczecinie przy ul. Górnej
Ekoport w Szczecinie przy ul. Górnej. Fot. Konrad Królikowski

 

Gmina Miasto Szczecin zamierza podejmować wszechstronne działania, by jak najefektywniej przygotować się do całkowitego wdrożenia nowych regulacji. Już od kilku lat Szczecin sukcesywnie oddaje do użytku kolejne ekoporty, budowane także przy wsparciu środków unijnych. W sumie na terenie gminy jest ich siedem – przy ulicach: Górnej (powstały dzięki wsparciu z RPOWZ), Dworskiej, Firlika, Helskiej, Gdańskiej, Leszczynowej oraz Kołbackiej. We wrześniu br. zacznie działać ósmy – najbardziej „zielony”. Nowy ekoport będzie nie tylko odbierał selektywne odpady, ale również służył jako placówka edukacyjna i modelowy przykład tzw. zielonej architektury (ściany mają być ozdobione przez pnącza). Na 4 tys. m² wybudowano trzy budynki i dwie wiaty. Na dachach umieszczono baterie słoneczne, które zasilą w energię elektryczną cały Ekoport, a deszczówka zbierana będzie do podziemnych pojemników i ponownie wykorzystywana. Z budynku będą mogli korzystać uczniowie szczecińskich szkół, a także mieszkańcy pobliskiego osiedla, którym sala konferencyjno-edukacyjna ma służyć jako świetlica. Całość tej proekologicznej inwestycji kosztowała prawie 4,5 mln zł, z czego sporą część pokryło dofinansowanie z Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko 2014-2020.

 

Punkt Selektywnej Zbiórki Odpadów przy zbiegu ulicy Harcerzy i Arkońskiej. Fot. Andrzej Kus
Punkt Selektywnej Zbiórki Odpadów przy zbiegu ulicy Harcerzy i Arkońskiej. Fot. Andrzej Kus

 

Odpady komunalne – to się opłaca

Międzygminne Przedsiębiorstwo Gospodarki Odpadami w Wardyniu Górnym przez ostatnie lata przeszło sporą metamorfozę. Spółka powstała w 2006 r. i na początku była zakładem zarządzającym składowiskiem odpadami, kompostownią i sortownią odpadów (m.in. dzięki dofinansowaniu pozyskanemu ze Zintegrowanego Programu Operacyjnego Rozwoju Regionalnego). W następnych latach kupiono specjalistyczne pojazdy, dzięki czemu można było uruchomić nową działalność – usługi odbioru i transportu odpadów.Z lokalnego zakładu dla mieszkańców pięciu gmin staliśmy się Regionalną Instalacją Przetwarzania Odpadów Komunalnych obsługującą region zamieszkały przez ponad 130 tys. ludzi. Było to możliwe dzięki modernizacji zakładu w latach 2013-2014 – mówi Jolanta Jabłońska-Wojcul, prezes zarządu.

Dofinansowanie z RPOWZ na projekt „Modernizacja Zakładu Gospodarki Odpadami w Wardyniu Górnym poprzez doposażenie sortowni odpadów” umożliwiło zakup urządzeń i instalacji pozwalających na prowadzenie mechaniczno-biologicznego przetwarzania zmieszanych odpadów komunalnych. Te działania zaowocowały zbudowaniem samorządowego systemu gospodarki odpadami, działającego w oparciu o powierzenie zadań własnych gmin spółce komunalnej. System okazał się skuteczny i dał podstawy formalno-prawne oraz finansowe do realizowania przez nią wszystkich wymaganych prawem zadań.

Wyzwania i możliwości

Pomorze Zachodnie stoi w najbliższych latach przed dużym wyzwaniem, by spełnić unijne kryteria racjonalnego gospodarowania odpadami komunalnymi. Ścieżka jest wytyczona, są też instrumenty finansowe, które pomogą dojść do celu, w tym środki RPOWZ 2014-2020. W pierwszym kwartale 2018 r. rozpocznie się prawdopodobnie nabór do działań 3.7 Rozwój gospodarki odpadami komunalnymi i 3.8 Rozwój gospodarki odpadami niebezpiecznymi. Pierwsze z tych działań (skierowane m.in. do jednostek samorządu terytorialnego) ma na celu zmniejszenie liczby śmieci składowanych na wysypiskach. Dotację można otrzymać na inwestycje w zakresie budowy, rozbudowy lub remontu infrastruktury związanej z recyklingiem odpadów. Mogą to być PSZOK-i bądź pojemniki na poszczególne frakcje odpadów, ale też przedsięwzięcia takie jak giełda wymiany używanych produktów, centra napraw sprzętów lub odbioru ubrań. Inwestycje muszą być zaplanowane zgodne z hierarchią postępowania z odpadami. W przypadku działania 3.8 na wsparcie mogą liczyć inwestycje poprawiające system gospodarowania odpadami niebezpiecznymi, w tym unieszkodliwianie wyrobów zawierających azbest. Inwestycje muszą dotyczyć odpadów z gospodarstw domowych, odpadów medycznych i weterynaryjnych (np. zużyte baterie, leki, żarówki). Nie mogą to być odpady wytwarzane przez przedsiębiorstwa przemysłowe. – Relatywnie późne uruchomienie wdrażania działań związanych z gospodarką odpadami wynika przede wszystkim z ustanowienia w tym sektorze warunkowości ex ante. Oznacza to, że Komisja Europejska nie wydaje zgody na uruchomienie środków na wsparcie danego sektora, dopóki nie są spełnione warunki wstępne. Część z tych warunków musi być realizowana na poziomie centralnym (krajowym), a część na poziomie regionalnym (wojewódzkim). Ostatnim z nich było ustanowienie Wojewódzkiego Planu Gospodarki Odpadami (WPGO) wraz z planem inwestycyjnym zaakceptowanym przez ministra właściwego dla środowiska. Komisja Europejska uznała, że ten warunek jest spełniony, w sierpniu 2017 r. Dzięki temu możliwe stało się rozpoczęcie wydatkowania środków. Zanim to jednak nastąpi, konieczne jest jeszcze przyjęcie przez Komitet Monitorujący kryteriów wyboru projektów, które odzwierciedlą zapisy WPGO – wyjaśnia Marek Budziłowicz, kkoordynator w Biurze ds. Koordynacji Instrumentów Wsparcia w Wydziale Zarządzania Strategicznego.

Monika Wierżyńska